Dom rodzinny powinien być środowiskiem miłości, bezpieczeństwa, schronienia i ciepła. Niestety, dla części z nas jest miejscem zagrożenia i poniżenia, doświadczania cierpienia i lęku. Ofiarą może w nim zostać właściwie każdy – zarówno kobieta, jak i mężczyzna, dziecko, osoba w sile wieku i senior. Prawnik i mechanik. Bo przemoc ma wiele imion.

Definicja przemocy

Jak można przeczytać na stronie Ministerstwa Zdrowia: „Przemoc w rodzinie to każde celowe działanie lub brak działania, na przykład zaniedbywanie, które powodują krzywdę i cierpienie fizyczne albo psychiczne członka rodziny. Sprawca przemocy wykorzystuje przewagę nad ofiarą i narusza jej podstawowe prawa, takie jak godność, wolność i nietykalność cielesną”. Doktor Paweł Ostaszewski w opracowaniu Przemoc domowa w świetle danych statystycznych procedury „Niebieskiej Karty” podkreśla, że wśród najistotniejszych elementów przemocy domowej należy wyróżnić: użycie przeważającej siły, asymetrię sił, chęć wyrządzenia ofierze szkody, zadania bólu, poniżenia, sprawowania kontroli i podporządkowania, zmuszanie do zachowań niezgodnych z własną wolą i powtarzalny lub cykliczny charakter zdarzeń.

Formy przemocy

Zgodnie z nomenklaturą „Niebieskiej Karty” przemoc można ogólnie podzielić na następujące formy:

• przemoc fizyczna – jeśli ktoś cię bije, popycha, szarpie, kopie, dusi;

• przemoc psychiczna – jeśli ktoś cię obraża, wyzywa, poniża, nie pozwala na kontakt z bliskimi, kontroluje twoje działania, stale krytykuje;

• przemoc seksualna – jeśli ktoś cię molestuje, zmusza do współżycia lub jakichkolwiek innych zachowań seksualnych;

• inne zachowania – np. jeśli ktoś, od kogo jesteś zależny, pozbawia cię opieki, której potrzebujesz, zmusza do picia alkoholu, brania narkotyków.

Najłatwiej zobaczyć i zdefiniować przemoc fizyczną. Ta psychiczna dla osoby, która jej doświadcza, nie zawsze jest jasna, bo wiąże się zachowaniami, które mogą się wydawać mało znaczące, trudne do wychwycenia w codziennym życiu. Warto też zaznaczyć, że żadna z form przemocy nie występuje samodzielnie. Tej fizycznej towarzyszy często seksualna czy ekonomiczna. Często osoba przemocowa chce przejąć kontrolę nad swoją ofiarą, wymusić na niej pożądane przez siebie zachowania. Właśnie dlatego ją zastrasza, poniża, utrudnia jej kontakty z innymi, ogranicza jej samodzielność.

Co nas powinno zaniepokoić?

Agresorem nikt nie staje się z dnia na dzień. Są pewne symptomy, które powinny zwrócić naszą uwagę. „Sygnałem ostrzegawczym może być skłonność partnera do traktowania nas instrumentalnie, próby kontrolowania różnych sfer naszego życia oraz izolowania od bliskich nam ludzi, a także tendencje do reakcji agresywnych i niski poziom samokontroli” – tłumaczy dr Agnieszka Bratkiewicz z Akademickiego Centrum Psychoterapii i Rozwoju przy Uniwersytecie SWPS.

Wielkość zjawiska

Ważne jest, żeby podkreślić, że przemoc „bez względu, w jakiej formie wystąpi i wobec jakiejkolwiek osoby narusza prawa człowieka. Jest przestępstwem” – podkreślają dr Iwona Dudzik i dr Grażyna Bielecka z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu. Ze względu na złożoność problemu nie można do końca zbadać realnej przemocy, której doświadczają członkowie rodzin. Według Joanny Stojer-Polańskiej, doktor nauk prawnych, kryminalistyk – przestępstwo to „często znajduje się w tzw. ciemnej liczbie przestępstw, czyli w grupie zdarzeń, których nikt nie zgłosił ze strachu lub wstydu, ale i z braku wiedzy. Zdarzają się również domy uwikłane w różnego rodzaju patologie, w których stosowanie przemocy zostało niejako społecznie odziedziczone. Oznacza to akceptowanie obserwowanych zachowań, bo zawsze tak było, że ktoś bił i był bity. Przemoc uważana jest więc za coś normalnego. W takich sytuacjach nikt jej nie zgłasza. A nawet kiedy uczynią to sąsiedzi, trudno jest prowadzić postępowanie karne, kiedy ofiara nie czuje się ofiarą, a sprawca nie poczuwa się do odpowiedzialności”. Ofiary przemocy domowej również jej nie zgłaszają, ponieważ mają nadzieję na zmianę postępowania sprawcy, są stale izolowane od świata zewnętrznego, mają poczucie braku wsparcia społecznego, porażki, wątpliwości co do własnej wartości, lęku o własne życie. „Dane statystyczne wskazują na systematyczny spadek rozmiarów przemocy domowej, szczególnie widoczny w roku 2021, który jednocześnie był pierwszym pełnym rokiem funkcjonowania nowego systemu reakcji na tę przemoc – wydawanych przez Policję nakazów natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakazów zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania. Weryfikacja ewentualnego związku między wprowadzeniem i funkcjonowaniem tego nowego środka a rozmiarami przemocy wymaga oczywiście dalszych analiz, na danych z dłuższego okresu i z np. obszarów mniejszych jednostek terytorialnych” – stwierdza Paweł Ostaszewski.

Pomoc

Pierwszą pomocą dla osób doświadczających przemocy domowej jest działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Obejmuje ona udzielanie informacji, porad prawnych oraz wsparcia emocjonalnego wszystkim dotkniętym problemem przemocy, osobom krzywdzonym i krzywdzącym, a także świadkom i tym, którzy pragną podzielić się swoimi wątpliwościami lub doświadczeniem z tego zakresu. Konsultanci są codziennie do dyspozycji pod nr. infolinii: 800 120 002 (za: niebieskalinia.pl). Co my, jako osoby będące świadkami przemocy domowej, możemy zrobić? Przede wszystkim dajmy wsparcie osobie doświadczającej przemocy. Przekonajmy ją, że jesteśmy po jej stronie i że jesteśmy gotowi do pomocy. Nie oceniajmy, ale raczej doceńmy zaufanie, którym nas obdarzyła, traktujmy ją z szacunkiem – nakłaniajmy, ale nie zmuszajmy, podpowiedzmy miejsca, gdzie może się zwrócić po pomoc. Na początek dobrym rozwiązaniem mogą być telefony zaufania. Można również zaproponować pomoc psychoterapeuty czy wskazanie grup wsparcia.

Joanna Stojer-Polańska, Ciemna strona kobiet, „Newsweek Psychologia Extra” 1/17

Dr Paulina Woś, KUL, Postępowanie względem osoby stosującej przemoc w rodzinie w Kodeksie postępowania cywilnego, „Studia Prawnicze KUL” 1 (93) 2023

Marta Januszkiewicz (red.), Kocha, bije, wyśmiewa. Dlaczego tkwimy w przemocowych związkach i jak się z nich wydostać? web.swps.pl/strefa-psyche/blog/relacje/20894-kocha-bije-wysmiewa-dlaczego-tkwimy-w-przemocowych-zwiazkach (dostęp na 24.10.2023)

Dr Paweł Ostaszewski, Przemoc domowa w świetle danych statystycznych procedury „Niebieskiej Karty”. Analizy Wymiaru Sprawiedliwości 2022.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Społeczna odpowiedzialność nauki II – Popularyzacja nauki”.