Jasna Góra jest jednym z największych i najważniejszych ośrodków kultu religijnego na świecie. Jest największym ośrodkiem maryjnym, którego powstanie i rozwój nie były związane z objawieniami Matki Bożej.
Tradycje pielgrzymkowe Jasnej Góry sięgają jej początków (1382). Głównym obiektem kultu jest Cudowny Obraz Matki Bożej. Zapewne był on pierwotnie ikoną bizantyjską (VI-IX wiek) typu Hodegetria („Ta, która prowadzi”, „Przewodniczka”).
Na Jasną Górę pielgrzymowali niemal wszyscy królowie polscy. Pielgrzymki te odegrały ważną rolę w rozwoju Sanktuarium Jasnogórskiego. Wierni nabierali pewności, że Pani Jasnogórska jest otwarta na wszystkich - zarówno na zwykłych mieszkańców wsi i miast, jak i na monarchów. W tym punkcie Rzeczypospolitej wszyscy stawali się równi wobec Matki Bożej. Dzięki tym pielgrzymkom od połowy XVII wieku nie odważano się już zakazywać pobożnych wędrówek chłopom pańszczyźnianym. W XIV-XV wieku zaczęły się pojawiać pierwsze nadania Czarnej Madonnie tytułów Królowej czy Patronki Narodu.
Ważnym wydarzeniem w dziejach Sanktuarium była pierwsza na ziemiach polskich koronacja w 1717 r. wizerunku Matki Bożej koronami papieskimi, przyznanymi przez Klemensa XI.
Jasną Górę nawiedzali niektórzy późniejsi papieże: Pius XI, Jan XXIII, Paweł VI, Jan Paweł II, Benedykt XVI. Dwaj ostatni nawiedzili Sanktuarium również jako Namiestnicy Chrystusowi. Papież Pius X ustanowił w 1904 r. święto Matki Bożej Częstochowskiej (obchodzone po raz pierwszy 29 sierpnia 1906 r., a od 1931 r. - 26 sierpnia) oraz nadał kościołowi jasnogórskiemu tytuł bazyliki mniejszej (1907). Pius XI natomiast ustanowił święto Królowej Polski, obchodzone od 3 maja 1925 r.
Na przełom XIX i XX wieku przypadają początki pielgrzymowania na Jasną Górę grup zawodowych i stanowych. W parku klasztornym zbudowano w latach 1900-13 Drogę Krzyżową.
W okresie II Rzeczypospolitej Jasna Góra miała zasięg ogólnoświatowy. Nową formą czci stały się ślubowania: biskupów polskich (1920), kobiet (1926), młodzieży akademickiej (1936), nauczycieli i mężów (1937). W 1938 r. na Jasnej Górze notowano już ponad milion pątników.
W okresie II wojny światowej ruch pielgrzymkowy na Jasną Górę nie zamarł. Kontynuowana była Warszawska Pielgrzymka Piesza. W tajnych pielgrzymkach akademickich (1940-44) uczestniczył m.in. student konspiracyjnego Uniwersytetu Jagiellońskiego Karol Wojtyła (1942 i 1943).
8 września 1946 r. miała miejsce uroczystość poświęcenia narodu polskiego Niepokalanemu Sercu Maryi. Ważnymi wydarzeniami były też: Jasnogórskie Śluby Narodu (26 sierpnia 1956), uroczystości związane z 1000-leciem chrześcijaństwa w Polsce (1966) oraz Jubileusz 600-lecia Jasnej Góry. Pozycję ośrodka utrwalił ostatecznie Ojciec Święty Jan Paweł II swoimi wizytami w latach: 1979, 1983, 1987, 1991, 1997, 1999. Papież Polak uczcił Matkę Bożą Częstochowską tytułem Jasnogórska Matka Kościoła. Zaprosił on na Jasną Górę młodzież z całego świata (VI Światowy Dzień Młodzieży, 1991). Obecnie przybywa tu średnio 4-5 mln osób rocznie, w tym około 400 tys. obcokrajowców z ponad 80 krajów.
Szczególną rolę ośrodek jasnogórski odgrywał w okresie rozbiorów Polski (1772-1918), przyczyniając się wybitnie do umacniania więzi narodowych. Obraz Matki Bożej Częstochowskiej zaczął stawać się drugim godłem Polski. Tak silne sprzężenie świadomości religijnej ze świadomością narodową nie było i nie jest dotąd znane w innych krajach chrześcijańskich. Podobną rolę odgrywała Jasna Góra w okresie komunizmu.
Pielgrzymki piesze stanowią swoisty fenomen religijny, społeczny i kulturowy w skali ogólnoświatowej. Do Częstochowy wiedzie ponad 50 szlaków, przecinających całą Polskę. W pielgrzymkach tych przybywa obecnie około 200 tys. pątników. W ciągu ostatnich kilkunastu lat zaczęły przybywać też piesze pielgrzymki z zagranicy, m.in. ze Słowacji i z Czech.
Poza Polską rejestruje się kilkaset obiektów sakralnych pw. Matki Bożej Częstochowskiej. Do najbardziej znanych należy Doylestown w Stanach Zjednoczonych (Amerykańska Częstochowa) oraz australijskie sanktuarium w Berrima - Penrose Park.
Pielgrzymowanie na Jasną Górę stało się swoistym fenomenem, którego wpływy można odnaleźć w wielu krajach. Ranga Sanktuarium w dziejach zarówno narodu polskiego, jak i znacznej części kontynentu sprawia, że do dziś uważa się Jasną Górę za centrum duchowe Polski i jedno z ważniejszych takich centrów w Europie.
Każdego dnia o godz. 21.00 wierni gromadzą się przed Cudownym Obrazem na Apelu Jasnogórskim - modlitwie odprawianej od 8 grudnia 1954 r. Bezprecedensowy w skali światowej stał się fakt peregrynacji kopii Cudownego Obrazu (pierwsza rozpoczęła się w 1956 r., druga - w 1985 r. i trwa nadal). Opiekunami Sanktuarium są paulini.

Teksty o sanktuariach przygotowali: prof. dr hab. Antoni Jackowski i dr Izabela Sołjan z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.