5 czerwca 2001 r. na Jasnej Górze we wnętrzu bastionu św. Rocha odbyła się konferencja prasowa Jasnogórskiej Fundacji Pro Patria Bastion św. Rocha. Prowadzili ją wiceprezes Fundacji - Zbigniew Bonarski i członek Zarządu - o. dr Jan Pach. W tej tajemniczej scenerii przybliżyli oni dziennikarzom historię fortyfikacji jasnogórskich, omówili dotychczas przeprowadzone prace konserwatorskie w bastionie św. Rocha, a także przedstawili plany zagospodarowania wnętrza bastionu św. Trójcy i łączącego je wału. Według dalekosiężnych założeń, nowe pomieszczenia mieściłyby Skarbiec Zbiorów Sztuki Wotywnej - stałą ekspozycję darów składanych na Jasnej Górze przez wieki.

Jasna Góra kojarzy się pielgrzymom z Kaplicą Cudownego Obrazu Matki Bożej. Dla wielu bardzo ważna jest także Droga Krzyżowa na wałach. Nie wszyscy jednak przybywający tutaj zdają sobie sprawę z tego, że przez kilka wieków Jasna Góra pełniła również funkcję twierdzy militarnej. Wały obronne i bastiony miały chronić nie tylko otaczany kultem Obraz przed grasującymi w pobliżu bandami rabusiów, ale również miały stanowić ważne ogniwo linii obrony granicy Rzeczypospolitej z Cesarstwem. Na mocy rozporządzeń królewskich i sejmowych, konwent paulinów jasnogórskich zobowiązany był do utrzymywania stałej załogi wojskowej, liczącej ok. 150 ludzi.
Obrona twierdzy jasnogórskiej przed wojskami szwedzkimi pod przewodnictwem przeora - o. Augustyna Kordeckiego w 1655 r. jest powszechnie znana ze względu na jej moralne znaczenie dla podbitego przez nieprzyjaciela kraju. Mniej znane są inne, bardziej militarnie znaczące wydarzenia, przede wszystkim prawie dwuletnia obrona przed wojskami rosyjskimi w okresie konfederacji barskiej, kiedy to komendantem twierdzy był Kazimierz Pułaski, a Jasna Góra stała się jednym z najważniejszych ośrodków powstańczych. Obronną rolę twierdzy jasnogórskiej w dziejach omówił podczas konferencji o. Jan Pach.
Po klęsce Napoleona i zajęciu Jasnej Góry przez Rosjan w 1813 r. fortyfikacje zostały rozebrane - gruzem ze zniszczonych murów i bastionów wypełniono fosę, a z klasztornych arsenałów zabrano wszelką broń. Twierdza jasnogórska przestała istnieć. "Rosjanie spędzili wtedy okolicznych chłopów do klasztoru i przez kilka miesięcy burzyli kamienne i ceglane mury fortecy. Jedynym fragmentem nie zburzonym był bastion św. Rocha" - wyjaśnił o. Pach.
Dopiero w 1842 r. paulini uzyskali pozwolenie na odbudowę umocnień w obecnym kształcie. Są one jednak o wiele niższe od pierwotnych i mają wyłącznie dekoracyjny charakter.
Po pożarze Jasnej Góry w 1990 r. konieczna stała się gruntowna renowacja bastionu św. Rocha. W czasie prac konserwatorskich okazało się, że murów zbudowanych w latach 1624-39, które wytrzymały szwedzkie oblężenie, nie naprawiano - pod koniec XVII wieku zbudowano po prostu nowy, o wiele szerszy mur, a przestrzeń między nowym a starym wypełniono ziemią. Dzięki temu ta część fortecy klasztornej zachowała się do dziś w stanie nienaruszonym, włącznie z kazamatami artyleryjskimi, pomieszczeniami dla żołnierzy i magazynami. Na zabytkowych murach widoczne są ślady szwedzkiego oblężenia - ten właśnie bastion był ostrzeliwany przez najcięższe szwedzkie działa burzące - kolubryny. Mury bastionu zostały najbardziej uszkodzone podczas ataku Szwedów w 1655 r., którzy chcieli je zburzyć, aby wedrzeć się do środka. Do dziś można obserwować uszczerbki w murze po kulach dwóch szwedzkich kolubryn.
Opiekę nad pracami konserwatorskimi przy bastionie sprawuje Fundacja Pro Patria Bastion św. Rocha, powołana przez Komisję Krajową NSZZ "Solidarność". Zbiera ona fundusze na przeprowadzanie kolejnych etapów renowacji i zagospodarowania wnętrza bastionu. Mają się tam znaleźć przede wszystkim militaria, zdobyczne trofea oraz ekspozycja ilustrująca zmagania Polaków o niepodległość i związane z tym pamiątki. Przewidziano miejsce na przeprowadzanie konferencji czy nawet lekcji historii z projekcją filmów i przezroczy.
Zorganizowane grupy mogą już zwiedzać jasnogórskie kazamaty. Należy tylko ustalić termin w porozumieniu z Jasnogórskim Centrum Informacji. Dla wszystkich bastion będzie dostępny w przyszłym roku, po ukończeniu wszystkich zaplanowanych prac.
Jasna Góra jest miejscem modlitwy i pocieszenia. Jednocześnie jest miejscem, w którym przegląda się wiekowa historia poprzez zgromadzone tutaj pamiątki i wota. Nowe ekspozycje posłużą połączeniu tych dwu elementów. Pielgrzymi będą mogli w większym niż dotychczas stopniu obcować z przechowywanym w Sanktuarium dziedzictwem praojców, którego stróżami są paulini.