Prace zlecono znanej drezdeńskiej firmie Jehmlich, uznanej marce wśród budowniczych organów - to jej udziałem była m.in. konserwacja słynnych organów Silbermana we Freiburgu. Zespół konserwatorski wykonał tytaniczną pracę. Wymieniono zniszczone pokrycia miechów, kupiono nową dmuchawę, zamontowano nową instalację elektryczną, odnowiono prospekt (polichromie, złocenia, najmniej problemów było z drewnem, bo zachowało się rewelacyjnie), reanimowano piszczałki. Wiele z nich pozatykał kurz, niektórych brakowało. Każdą piszczałkę trzeba było wyjąć, poddać konserwacji, część zrekonstruować. Piszczałek zaś instrument Englera w Krzeszowie ma - bagatela - kilka tysięcy! - Grały, ale lepiej było ich nie słuchać - mówi ks. Piotr Dębski, referent do spraw muzyki kościelnej Legnickiej Kurii Biskupiej. Mówi też, dlaczego remont był konieczny. Używa fachowego określenia: „Niska sprawność muzyczna instrumentu”. Remontu wymagały zwłaszcza traktury, wiatrownice i piszczałki - rozlutowane i uszkodzone. Na szczęście instrument zachował większość elementów, dzięki czemu był możliwy powrót do jego pierwotnego, barokowego brzmienia. Część prospektu wciąż zasłaniają deski. Akcja: „powrót do pierwotnego brzmienia instrumentu” to proces żmudny, długotrwały, wymaga sokolego oka i świetnego ucha. Każda montowana na nowo piszczałka musi dostać właściwą barwę oraz właściwą wysokość brzmienia. Po raz pierwszy w pełnej krasie zobaczymy je i usłyszmy 12 października br. Podczas Mszy św. bp legnicki Stefan Cichy poświęci je wówczas po renowacji. Po Mszy św. zaplanowano koncert. W tym dniu odbędą się również: finał konkursu i koncert finałowy w ramach Międzynarodowego konkursu „Organiści nowej Europy” i sesja naukowa o krzeszowskich organach Englera.

Rols-roys wśród organów

Śląskie organy nie mają tajemnic przed ks. Piotrem Dębskim. Ale gdy zaczyna mówić o organach Michaela Englera Młodszego w bazylice krzeszowskiej, drży mu głos: - To barokowy skarb, unikat na światową skalę, rols-roys wśród organów. W Polsce nie ma cenniejszych późnobarokowych organów. Bo Michael Engler Młodszy to organmistrz nad organmistrze. W świecie, oprócz Krzeszowa, zachował się jeszcze tylko jego jeden tak okazały instrument: w czeskim Ołumuńcu. - Ale ołomunieckie organy są mniejsze od krzeszowskich: mają 44 głosy, krzeszowskie dysponują 51 - zastrzega ks. Dębski. Równie wspaniałe organy Michaela Englera młodszego miał Wrocław. W 1976 r. bazylika św. Elżbiety, w której się znajdowały, stanęła w ogniu. Organy też niestety spłonęły. Były dla bazyliki św. Elżbiety tym, czym dla bazyliki Mariackiej w Krakowie ołtarz Wita Stwosza. Wrocławianie chcą je odbudować, zbierają na to pieniądze. Ale to potrwa - potrzeba aż 3, 5 mln euro.

Autorzy tylko markowi, materiały - najlepsze

Instrument z krzeszowskiej bazyliki, wspaniale ozdobiony przez rzeźbiarza klasztornego Antona Dorasila według projektu Ferdinanda Maximiliana Brockofa z Pragi, wyszedł z pracowni Michaela Englera Młodszego w latach 1732-1737, u szczytu jego twórczych możliwości. Do ich budowy Engler wykorzystał najlepsze materiały. Efekt? Do dziś w dobrym stanie zachowało się 90 proc. nie tylko elementów metalowych, ale i drewnianych, narażonych na działanie drewnojadów. Konserwatorzy, którzy przystąpili w 2007 r. do renowacji instrumentu, byli zdumieni tak dobrym stanem zachowania elementów drewnianych. Mają już przecież około 300 lat! Z bardzo dobrego materiału wykonano też piszczałki, to stop cyny i ołowiu. Każdy element organów wykonano niezwykle precyzyjnie, jakby opat zatrudnił aptekarza a nie rzemieślnika. Ta precyzja - podkreśla ks. Dębski - podniosła kwalifikacje instrumentu. Krzeszowskie organy Englera to istny kombajn muzyczny. - Przystosowano je także do akompaniamentu muzyki wokalno-instrumentalnej, zwłaszcza oratoryjno-kantatowej - dodaje ks. Dębski. Dzięki specjalnemu mechanizmowi organista mógł w jednej chwili przy pomocy dźwigni przestrajać wysokość brzmienia instrumentu. Pozytyw tylny posiadał urządzenie transponujące, które umożliwiało przestrojenie na strój kamerton, co w połączeniu z zestawem basów w tym samym stroju pozwalało stworzyć autonomiczny instrument akompaniujący kameralnej orkiestrze - wyjaśniają Paweł Hołownia w tekście „Wielkie organy Michała Englera Młodszego w Krzeszowie” (w: „Krzeszów uświęcony łaską”, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 322) i ks. Dębski.

Szafa pełna wspaniałości

Krzeszowskie organy Englera dawały zarobić kompozytorom - opat zamawiał utwory na różne okazje. W bibliotece klasztornej w Krzeszowie, teraz pod opieką przybyłych tu po 1945 r. ze Lwowa mniszek benedyktynek, zachowała się szafa z muzykaliami z XVII, XVIII i XIX w. Gdy przystąpiono do ich inwentaryzacji (całość zmikrofilmowała Biblioteka Narodowa w Warszawie), znaleziono m.in. Mszę nelsońską Haydna. Nie jest to akurat utwór skomponowany specjalnie dla krzeszowskiego sanktuarium, to odpis, ale i on świadczy, jak wysoko mierzyli opaci krzeszowscy. Opat, który poprosił o jakiś utwór mistrza Haydna i go dostał, nie był byle jakim klientem: Krzeszów słynął z życia muzycznego, klasztor miał do dyspozycji nie tylko wspaniałe organy Englera, organy w kościele brackim św. Józefa, ale i własną orkiestrę i chór (tak było aż do 1810 r., gdy opactwo krzeszowskie przestało istnieć w wyniku kasaty pruskiej). Teraz zamknijcie na chwilę oczy i wyobraźcie sobie, jak liczący kilkudziesięciu mnichów konwent krzeszowskich sunie w swych białych jak śnieg habitach do stalli zakonnych, grają potężne organy, orkiestra, chór śpiewa podniosłe „Te Deum”. Liturgia - bajka. Jak na Watykanie!

Muzyka baroku misterna jak koronka

Organy krzeszowskie przystosowane były do wykonywania muzyki typowo barokowej. Jeśli myślicie, że muzyka baroku charakteryzuje się podobnymi cechami, jak barokowe malarstwo i rzeźba - przepychem, patosem i monumentalnością, to się mylicie. Monumentalnym brzmieniem charakteryzowała się muzyka okresu romantyzmu, modna w XIX w. Muzyka baroku (XVIII w.) zaś to wirtuozeria solistów, koronkowość, wielogłosowość, ale nie liczba wykonawców była tu akurat najważniejsza. W XIX w. zmieniła się estetyka w muzyce - właśnie na romantyczną, co miało wpływ także na muzykę kościelną. W efekcie powszechnie zmieniano barwę organów - z barokowej na romantyczną. Ks. Dębski: - Polegało to na zmianie intonacji i dyspozycji instrumentu: jasno, wysoko brzmiące głosy, będące wyznacznikami muzyki baroku, zastępowano brzmieniem głosów o różnej dynamice brzmienia, począwszy od głosów bardzo cichych poprzez barwę głosów smyczkujących po głosy o brzmieniu ciężkim, masywnym.

Powrót do baroku

Także krzeszowskie organy Englera przebudowano, ale dotyczyło to - co zakrawa na cud - tylko ok. 10 proc. instrumentu. Gdy w 2007 r. przystępowano do ich renowacji, była więc ogromna szansa na przywrócenie pierwotnego brzmienia. Ks. Dębski: - Skoro patrzymy na organy z historycznej perspektywy, powinniśmy wrócić do ich barokowego brzmienia, jeśli było takie pierwotnie. Choćby po to, żeby wykonywać na nich utwory komponowane w baroku. To pozwoli uzyskać brzmienie najbardziej zbliżone do oryginału. A oryginalnych, barokowych organów dziś w świecie ze świecą szukać. Dlatego te, które mamy w Krzeszowie, to tak wielki skarb. Śląsk był potęgą w budowie organów, od XV do XIX w. istniały tu cechy organmistrzowskie. Na lukratywne zlecenia mogli liczyć tylko najlepsi majstrowie - opowiada ks. Dębski. Najlepsi z najlepszych, pierwsza liga, to: Michael Engler Młodszy (świetnym budowniczym organów był też jego ojciec, Michael Engler Starszy, ale syn przerósł ojca), Michael Röder, Ignatius Mentzel, Adam Horatius Casparini oraz mistrz Eberhard.

Organy katolickie kontra organy protestanckie

Organy były jedną z form polemiki z protestantami. „Ambicją inwestorów organów krzeszowskich było przewyższenie doskonałością klasy artystycznej i technicznej innych sławnych instrumentów w kościołach ewangelickich. Powstanie dzieła Englera było w tym szczególnym przypadku artystyczną ripostą na ukończone w 1729 r. organy Johanna Michaela Rödera z kościoła Łaski w Jeleniej Górze, które z kolei były wzorowane na najsłynniejszej jego pracy, powstałej w farze ewangelickiej pw. św. Marii Magdaleny we Wrocławiu” - twierdzi Paweł Hołownia („Wielkie organy Michała Englera Młodszego w Krzeszowie” w: „Krzeszów uświęcony łaską”, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 321).