W chrześcijaństwie utarło się nazywać apokryfami utwory pod jakimś względem podobne do biblijnych, ale jednak późniejsze i nieprzyjęte do Pisma Świętego. Nie oznacza to, że wszystkie one miały charakter oszukańczy czy heretycki. Niektóre takie były, ale inne po prostu okazały się mniej udane niż księgi biblijne albo nieistotne, chociaż do Biblii nawiązywały. Niektóre wydawały się na początku wartościowe, ale z czasem Kościół stwierdził, że nie dorównują kanonicznym i że nie zostały natchnione przez Boga.

Apokryfów jest wielka rozmaitość, a w starożytności było ich w obiegu znacznie więcej. Potem przeważnie zaginęły, gdyż prawowierni odnosili się do nich nieufnie. Niektóre przetrwały w pojedynczych egzemplarzach albo w przekładach na języki egzotyczne, jak etiopski. Z wielu zostały tylko fragmenty albo same tytuły.

Apokryfy chrześcijańskie

Sporo jest apokryfów o tematyce związanej ze Starym Testamentem. Tu jednak skupię się na starożytnych apokryfach nawiązujących do Nowego Testamentu, czyli pochodzących ze środowiska chrześcijańskiego. Zachowały się głównie te napisane po grecku, łacinie i syryjsku, choć i w innych językach je pisano. Polski przekład z obszernymi objaśnieniami zajmuje sześć tomów.

Apokryfy nowotestamentowe można z grubsza podzielić na dwie grupy. Jedna to dzieła pobożnych chrześcijan, którzy starali się poszerzyć wiadomości z Pisma Świętego albo na ich podstawie tworzyć literaturę, przy czym dodawali też twory własnej fantazji. Nie sprzeciwiają się one wierze, choć często spotykamy w nich treści naiwne i nietrafne. Gdy byłem studentem, mój wykładowca nazywał je „literaturą odpustową starożytnych chrześcijan”. Druga grupa to pisma sekciarzy i heretyków, którzy swoje doktryny chcieli przemycić jako nauczanie Chrystusa i Kościoła. Autorzy jednych i drugich nie są znani.

Tytuły apokryfów Nowego Testamentu nawiązują do jego autentycznych ksiąg. Jedne nazywane są ewangeliami, inne są podawane za listy Apostołów, jeszcze inne opisują ich życie lub prezentują objawienia apokaliptyczne. Od autentycznych ksiąg Nowego Testamentu różnią się przeważnie tak jak powieści od świadectw historycznych. Takie naśladownictwo zdradza ich późniejsze pochodzenie. Nowy Testament powstał w I wieku, a te apokryfy są z II wieku i następnych.

Ewangelie apokryficzne

Fantazja chrześcijan najwięcej dodawała do życia Jezusa. Pisano więc utwory, w których do faktów znanych z prawdziwych Ewangelii dołączano rzeczy wymyślone, czasem wręcz bajeczne i legendarne, oraz pobożne pouczenia. W ten sposób powstawały swego rodzaju powieści o Jezusie.

Nie zachował się żaden wczesny apokryf obejmujący całość życia Jezusa. Istnieją natomiast utwory, które ubarwiają dzieje Jego dzieciństwa, oraz te, które dotyczą okoliczności Jego męki, śmierci i zmartwychwstania; jeszcze inne teksty przekazują Jego domniemane nauki.

Temat dzieciństwa Jezusa i w związku z tym roli Maryi rozwija kilka apokryfów. Przede wszystkim tzw. Protoewangelia Jakuba – niedługi utwór z drugiej połowy II wieku. Był on ogromnie popularny. Stanowi świadectwo wczesnego kultu maryjnego. Inspirował też sztukę religijną. Opowiada on najpierw o narodzinach i dzieciństwie Maryi; z niego znamy imiona jej rodziców – Joachima i Anny. Maryja przebywała jako dziewica w świątyni. Jej ciąża zaniepokoiła opiekuna, Józefa, oraz kapłanów. Potem dowiadujemy się z niego o narodzinach Jezusa w grocie w Betlejem, przybyciu magów i rzezi dzieci na rozkaz Heroda. Zdarzeniom tym towarzyszą w apokryfie liczne cudowności.

Protoewangelia Jakuba stanowiła źródło wielu późniejszych utworów na ten temat. O narodzinach Jezusa wspominają też legendy o magach ze Wschodu. O Maryi mówią jeszcze apokryficzne opisy Jej odejścia z tego świata. Ponadto istnieje tzw. Ewangelia dzieciństwa Tomasza, w której opisane jest życie Jezusa jako chłopca. Pełna jest ona legendarnych cudowności. Przypuszczano, że miała to być książka dla dzieci albo mogła zostać napisana przez dziecko.

Podobny tytuł – Ewangelia Tomasza nosi inny apokryf, zachowany w piaskach Egiptu w tłumaczeniu koptyjskim, który powstał jeszcze w II wieku. Jest to zbiór wypowiedzi Jezusa, w dużej części zgodny z prawdziwymi Ewangeliami, choć czasem je zmienia. Jego wadą są elementy doktryny gnostyckiej, negującej prawdziwość człowieczeństwa Jezusa i fantazjującej na temat świata duchowego.

W tym utworze i w innych miejscach trafiają się ciekawe wypowiedzi Jezusa, których w czterech Ewangeliach nie ma. Są to tzw. agrafa. Niektóre z nich mogłyby być autentyczne, ale nie ma sposobu, żeby to udowodnić.

Są też apokryfy na temat ostatnich dni Jezusa. Kilka spokrewnionych ze sobą utworów dotyczy roli Piłata i jego życia. Popularna była Ewangelia Piotra, dzieło z końca II wieku, zachowane częściowo. Opiera się ona na Ewangelii wg św. Mateusza, ale wiele względem niej zmienia, dodając legendarne szczegóły. Jest w niej zawarte m.in. stwierdzenie, że zmartwychwstanie Jezusa było publiczne i dobrze widoczne.

Pod tytułem „ewangelii” spisywano również utwory, które zawierają rozmaite objawienia rzekomo pochodzące od Jezusa Zmartwychwstałego. Ich celem było głoszenie nauk heretyckich i sekciarskich, najczęściej gnostyckich. Przykładem może być tzw. Ewangelia Judasza, rękopis z III wieku, który do wiedzy o Jezusie niczego nie dodaje, gdyż prezentuje doktryny gnostyckie. Sensacja medialna wokół tego apokryfu była zupełnie nieuzasadniona.

Inne apokryfy

Dość liczne były apokryficzne żywoty Apostołów i opisy ich przygód. Miały one charakter powieściowy i często powstawały dopiero pod koniec starożytności. Akcentowały cuda oraz okoliczności męczeńskiej śmierci. Historycznie są mało wiarygodne, chociaż miejscami mogły przekazać prawdziwe zdarzenia i nie występują przeciw ortodoksji. Wywarły spory wpływ na pisarstwo chrześcijańskie i na sztukę religijną.

Listy apokryficzne są nieliczne. Formę listu mającego pochodzić od Apostołów ma katechetyczne streszczenie życia Jezusa zachowane w językach łacińskim i etiopskim. Istnieje podrobiony krótki list św. Pawła do mieszkańców Laodycei.

Było też wiele apokalips przypisanych Apostołom i postaciom ze Starego Testamentu oraz innych utworów udających objawienia lub przedstawiających naukę chrześcijańską przez symboliczne wizje. Dotyczyły one głównie końca świata i Sądu Ostatecznego. Były dość popularne, choć ostrzegano przed nimi.

Wywarły jednak duży wpływ na wyobrażenia potoczne o życiu przyszłym, w tym na Boską Komedię Dantego i na malarstwo religijne. Przykłady to Apokalipsa Piotra z II wieku z opisami mąk za rozmaite ciężkie grzechy oraz niewiele późniejsza Apokalipsa Pawła, opisująca to, co Apostoł miał widzieć w niebie.