Monika Jaworska: Jak to się stało, że zainteresował się Pan tematyką cmentarną?

Patryk Żyrek: Moje zainteresowanie tematyką cmentarną ukształtowało się w czasie studiów pod wpływem moich zainteresowań badawczo-historycznych dotyczących martyrologii obozów hitlerowskich. Podczas seminarium licencjackiego promotor zasugerował mi napisanie pracy dyplomowej na temat żywieckiego cmentarza Przemienienia Pańskiego. Tak właśnie zaczęła się moja „przygoda” z tym cmentarzem, która trwa od 2009 r. do dziś.

Od kiedy Pan pracuje w parafii jako archiwista?

Moja praca dla parafii zaczęła się w 2019 r., kiedy to zostałem skierowany na staż w ramach projektu unijnego w charakterze archiwisty. Wówczas parafia rozpoczęła proces tworzenia systemu cmentarnego na potrzeby nowoczesnych metod wyszukiwania zmarłych w Internecie, więc moje przyjście zbiegło się z zapotrzebowaniem na digitalizację cmentarza parafialnego. Dlatego zostałem przydzielony do kancelarii cmentarnej, gdzie rozpocząłem spisywanie starych ksiąg do komputera.

Na czym polega ta praca?

Praca archiwisty polega na zajmowaniu się starą dokumentacją. Nie inaczej jest w przypadku kancelarii cmentarnej, gdzie również są dokumenty archiwalne. Obowiązki są podobne jak w świeckich kancelariach, czyli ewidencjonowanie i archiwizowanie dokumentów archiwalnych, zarówno przychodzących tj. korespondencji, jak i kart zgonu, kwitów opłat za groby itp., zabezpieczanie starych ksiąg zmarłych. Wszystko w wersjach papierowych i on-line. Od pracy w świeckiej kancelarii różni się może tym, że archiwista w kancelarii cmentarnej zobowiązany jest również do pracy w terenie, tzn. robienia wizji lokalnej na miejscu pochówków, żeby sprawdzić zgodność danych na nagrobku z księgą. Oczywiście archiwista czasem musi wykazać się własną inicjatywą. W moim wypadku tą inicjatywą jest zajmowanie się dotacjami na remonty grobów żołnierzy spoczywających na żywieckim cmentarzu – weteranów walk o niepodległość Polski.

Czy udało się już pozyskać dotacje na remonty?

Tak. Jako administracja cmentarza złożyliśmy wniosek do IPN-u o dotację na remont grobu Jakuba Śliża, powstańca styczniowego z 1863 r. Jego nagrobek to zabytkowy piaskowiec z 1932 r. Niestety był bardzo zniszczony i trzeba było go odrestaurować. Obecnie jest w trakcie prac renowacyjnych. Planujemy jego uroczyste odsłonięcie i poświęcenie, które będzie poprzedzone uroczystą Mszą św. w intencji śp. Jakuba Śliża oraz w intencji Ojczyzny z okazji przypadającej w tym roku 160. rocznicy wybuchu powstania styczniowego.

Kiedy to będzie?

Uroczystość odbędzie się w kościele Przemienienia Pańskiego w Żywcu 25 listopada o godz. 11 z udziałem m.in.: pracowników IPN-u, miejscowych władz samorządowych, pocztów sztandarowych, różnych patriotycznych organizacji lokalnych. Planujemy zaprosić również rodziny pozostałych dwóch powstańców styczniowych spoczywających na żywieckim cmentarzu. Pragnę nadmienić, że takich wydarzeń i uroczystości na Przemienieniu Pańskim będzie jeszcze kilka, gdyż mamy wiele mogił żołnierzy powstań, obydwóch wojen światowych. Podobną uroczystość mieliśmy już w sierpniu tego roku, kiedy odsłonięto nowo wykonany pomnik grobu Cichociemnego, żołnierza AK Wiktora Garczorza.

Oprócz uroczystości patriotycznych, związanych z powstańcami, coś jeszcze odbywa się w kościele i na cmentarzu?

Na cmentarzu Przemienienia Pańskiego co roku tradycyjnie na Wszystkich Świętych są takie same obchody. Ten dzień, oprócz 6 sierpnia, czyli odpustu na Przemienienia Pańskiego, jest najważniejszy. W kościele Przemienienia Pańskiego odprawianych jest więcej Mszy św. niż w niedziele i inne święta. A po Sumie odbywa się uroczysta procesja z udziałem kapłana i wiernych – wierni chodzą od kościoła po alejkach wokół grobów aż do nowej części cmentarza, modląc się za zmarłych.

Jakie jeszcze ciekawe zabytkowe nagrobki można zobaczyć na cmentarzu Przemienienia Pańskiego w Żywcu?

Mamy tu dużo interesujących obiektów. Wszystkie znaczące rody żywieckie posiadały okazałe grobowce. Wiele z nich przetrwało do dzisiaj, pomimo że niektóre rody prawdopodobnie wygasły, jak np. te z austriackimi korzeniami, mam tutaj na myśli grób rodziny Fuhrmannów. Na pewno na uwagę zasługują m.in.: okazały grobowiec rodziny Studenckich, wykonany przez słynnego w dwudziestoleciu międzywojennym kamieniarza z Bielska Theodora Grögera. Spoczywa w nim dwóch żołnierzy poległych na froncie I wojny światowej. Również słynna „Nawratilówka” blisko głównej alejki działki 1 zasługuje na uwagę, bowiem spoczywa w nim zasłużony dla miasta Żywca człowiek Maciej Nawratil. Był on współwykonawcą pomnika grunwaldzkiego w Żywcu wykonanego w 1910 r. na 500-lecie bitwy pod Grunwaldem. Blisko drugiej bramy cmentarnej w działce nr 2 znajduje się piękny zabytkowy grobowiec rodziny Bogdanów. Wizytówką cmentarza z całą pewnością jest Kwatera Legionistów. To miejsce spoczynku 39 grobów żołnierzy, którzy w czasie I wojny światowej służyli w Legionach Polskich. Charakterystyczne na tych grobkach są krzyże w stylu „maltańskim”, co czyni je jeszcze bardziej oryginalnymi w oczach przechodnia.

Jakie jeszcze cmentarze znajdują się w Żywcu?

Kiedyś był jeszcze cmentarz na Starym Żywcu. Został on zlikwidowany w latach 60. XX w., gdy osada Stary Żywcie została zalana na potrzeby stworzenia jeziora żywieckiego. Zwłoki z tegoż cmentarza zostały ekshumowane na cmentarz Przemienienia Pańskiego. Istniały tu też cmentarze zlikwidowane pod koniec XVIII w. przez Austriaków. Pierwszy znajdował się wokół kościoła Narodzenia NMP, czyli dzisiejszej konkatedry, i to był wówczas główny parafialny cmentarz. Drugi wokół kościoła Świętego Krzyża na Rudzy. Na tym cmentarzu chowano osoby wyjęte spod prawa, tzn. skazywane na śmierć przez Sąd Miejski w Żywcu za ciężkie przestępstwa m.in.: zbójników, złodziei. Inne cmentarze znajdujące się w Żywcu nie mają już nic wspólnego z parafią Narodzenia NMP. Dwa z nich podlegają pod sąsiednie parafie: cmentarz parafialny w Żywcu-Zabłociu podlega pod parafię św. Floriana. Drugi w Żywcu-Oczkowie – pod tamtejszą parafię św. Maksymiliana Marii Kolbego. Tam 1 listopada bp Piotr Greger odprawił Mszę św. i modlił się za zmarłych podczas procesji na cmentarzu. Ostatnim cmentarzem jest komunalny w Żywcu-Zabłociu podlegający administracyjnie pod Urząd Miasta. Są jeszcze nieczynne cmentarze w Żywcu-Zabłociu: cmentarz żydowski oraz cmentarz żołnierzy radzieckich w Żywcu-Moszczanicy znajdujący się na terenie dawnego sadu dworskiego.