Wydarzenia, które upamiętniono, miały miejsce 16 czerwca 1944 r., około 7.30 rano. Zachariasz Procyk, pochodzący z Żurawiec ukraiński maszynista, niespodziewanie zatrzymał w lesie koło Zatyla pociąg relacji Bełżec – Rawa Ruska – Lwów. Wtedy zaatakowała banda UPA, która dokonała niewyobrażalnej rzezi na polskich pasażerach pociągu. Wydarzenie sprzed 78 lat wpisało się na karty historii gminy Bełżec, jako jedno z najważniejszych i najbardziej tragicznych.

Tegoroczną uroczystość rocznicową, 19 czerwca 2022 r., rozpoczął wójt gminy Bełżec – Andrzej Adamek, który przypominał i przybliżył przebieg zdarzenia z czerwca 1944 r. Kolejnym punktem uroczystości była Msza św., której przewodniczył ks. kan. Stanisław Szałański, proboszcz parafii Matki Bożej Królowej Polski w Bełżcu. Po jej zakończeniu odbył się przemarsz na cmentarz parafialny, gdzie złożono wieńce i zapalono znicze. Następnie delegacja udała się na miejsce mordu w Zatylu, gdzie także złożono wieńce.

78. rocznicę tragicznego wydarzenia upamiętnili przedstawiciele gminy Bełżec: wójt gminy Andrzej Adamek, sekretarz gminy Alicja Kopczan, skarbnik gminy Jolanta Malec, przewodnicząca Rady Gminy Grażyna Komadowska wraz z radnymi, a także członek Rady Powiatu tomaszowskiego Katarzyna Gucz, Tomaszowska Grupa Motocyklowa, wójt gminy Susiec Zbigniew Naklicki, ppłk. SG Komendant Placówki SG w Lubyczy Królewskiej Jacek Kozak, prezes Instytutu Dziedzictwa Kresowego im. Ugody Hadziackiej prof. nadzw. dr hab. Adam Kulczycki, Jarosław Świderek ze Stowarzyszenia Upamiętniania Polaków Pomordowanych na Wołyniu z/s w Zamościu, Janusz Bernach, p.o. przewodniczącego Stowarzyszenia Upamiętniania Polaków Pomordowanych na Wołyniu z/s w Zamościu, Adam Wielgosz, reprezentant Lubyczy Królewskiej, Roman Zegarlicki, przedstawiciel Stowarzyszenia Spadkobierców Polskich Kombatantów II Wojny Światowej Okręgu Roztoczańskiego i zastępca prezesa Okręgu Roztoczańskiego oraz mieszkańcy gminy.

Niespodziewana zbrodnia

– Początkowo nic nie zapowiadało wydarzeń, które miały nastąpić. Około godz. 7 parowóz opuścił Bełżec, rozpędzając się z wolna – relacjonuje prof. Adam Kulczycki, prezes Instytutu Dziedzictwa Kresowego im. Ugody Hadziackiej. – Za oknem zieleniły się drzewa, a bujny las, przecinany przez niewielki strumień i bagna, ukazywał piękno Roztocza. W tym miejscu, tuż przed wsią Zatyle, skład gwałtownie zatrzymał się. Jak podaje Stanisław Jastrzębski w książce Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939 – 1947 wydanej we Wrocławiu w 2007 r., pociąg został zatrzymany przez kilku mężczyzn w niemieckich mundurach, którzy wtargnęli do środka. Sprawcy mieli wylegitymować podróżnych, by potwierdzić ich narodowość. Ukraińcy zostali puszczeni wolno, natomiast Polaków wygoniono z wagonów, oddzielając kobiety od mężczyzn. Z lasu zaczęli wyłaniać się pozostali członkowie bandy UPA. Upowcy, jakiś czas wcześniej, dogadali się z maszynistą pociągu, Ukraińcem, Zahariaszem Procykiem, znanym także jako Lewko. Miejsce oraz czas rozpoczęcia napadu zostały dokładnie zaplanowane. W pierwszej kolejności zaczęto strzelać z broni maszynowej do mężczyzn, często pozbawiając ich uprzednio kosztowności, następnie zabito kobiety. Jak pisze w swoich wspomnieniach Janusz Peter, lekarz, wieloletni dyrektor szpitala w Tomaszowie Lubelskim, publicysta, lokalny społecznik, żywo interesujący się historią regionu, w okresie okupacji organizujący pomoc dla AK i innych organizacji powstańczych, znany pod pseudonimem Kordian, egzekucji dokonywał Ukrainiec, zwany też Szwedem, w odwecie zabity później przez polskich partyzantów. Napastnicy pojmali także dwóch Polaków: Jana Stecia oraz polskiego milicjanta Kiliana, którym udało się jednak zbiec w drodze na przesłuchanie niedaleko Uhnowa. Świadkowie zdarzenia twierdzili, że Polacy często rozpoznawali swoich oprawców, gdyż byli to Ukraińcy pochodzący z okolicznych miejscowości.

Trudne wspomnienia

Wstrząsającej relacji z tej tragedii udzieliła w swoich zeznaniach, jedna z ocalałych, Jadwiga Hopko. – W chwili, gdy wjechaliśmy do lasu, parowóz raptownie stanął bez żadnego hamowania. Zjawił się wtedy „bulbowiec” w mundurze niemieckim, a myśmy nie zdawali sobie sprawy, że może być z nami aż tak źle. Za chwilę wyskoczyła z prawej strony lasu banda z bronią w ręku. „Bulbowiec” wszedł do wagonu i krzycząc po niemiecku, wszystkich wypędził do lasu. Jednego mężczyznę uderzył w twarz, drugiego popchnął, a mojemu mężowi zabrał zegarek z kieszeni. Mąż podszedł do mnie i powiedział: „Zabrał mi zegarek, ale to nic, żeby tylko życie nam darowali. Nas, mężczyzn, na pewno zabiją, a ty się nie bój, bo do kobiet nie będą strzelać”. Kiedy tak rozmawialiśmy, podszedł jeden z bandytów, złapał męża za rękę i zaprowadził do grupy mężczyzn. Oboje znaliśmy się z widzenia i wiedziałam, że pochodzi spod Dębic koło Uhnowa. Po chwili powiedział do mnie: „Ty jesteś Polką i nie musisz żyć”. Odpowiedziałam, że jestem Ukrainką. Pozostawił mnie i podszedł do kobiety trzymającej dziecko na ręku. Pokazał jej ręką kierunek do wsi i w języku ukraińskim kazał iść tam prędko, nie oglądając się do tyłu. Zrozumiałam, że była Ukrainką. Po dokonaniu podziału (na kobiety i mężczyzn przyp. autor) zaczęto rozstrzeliwać mężczyzn. Kobiety podniosły krzyk i płacz. Stałam na przodzie grupy. Ze strachu nie mogłam płakać, miałam wrażenie, że sosny przewracają się. W tym momencie „bulbowiec”, który odprowadził mojego męża, podszedł do naszej grupy z pistoletem maszynowym i powiedział: – Zaraz was wszystkich cholera weźmie. Nie czekając, skoczyłam do przodu i zaczęłam uciekać. „Bulbowiec” pognał za mną, krzycząc po ukraińsku «stój». Nie znałam terenu. Toteż uciekając, wpadłam w bagno. Tu dopadł mnie mój oprawca. Strzelił do mnie, trafiając w prawą rękę powyżej łokcia. Upadłam, wołając po ukraińsku: Święty Boże! – wspominała.

Winnych nie znaleziono

– Do dzisiaj nie udało się ustalić tego, kto odpowiada za napad na pociąg pod Zatylem – dodał prof. Adam Kulczycki. – Według Grzegorza Motyki, dowódcą napastników był ukraiński nacjonalista Dmytro Karpienko, posługujący się pseudonimem Jastruba. Znany był on także z dowodzenia sotnią „Siromanci”, której członkowie wielokrotnie napadali i mordowali Polaków. S. Jastrzębski z kolei wskazuje jako sprawców sotnię pod dowództwem niejakiego Iwana Sycz-Sajenki ps. Jahoda, która działała w okolicach Bełżca w latach 1944-46. Również podawana liczba ofiar jest różna i waha się od 41 do nawet 75 osób. Różnice te mogą wynikać z tego, że nie udało się zidentyfikować wszystkich zabitych. Także data napadu nie jest jednoznaczna i niekiedy podawany jest dzień 15 czerwca. Niemniej to 16 czerwca jest częściej uznawany za najbardziej prawdopodobną datę – wskazał prof. Kulczycki.

Najwięcej ofiar zostało pochowanych na cmentarzach w Bełżcu oraz Tomaszowie Lubelskim, a pogrzeb w Tomaszowie miał charakter demonstracyjny. Początkowo nieopodal miejsca zbrodni stanął krzyż zespawany z kolejowych szyn, a w 1996 r. ufundowano pamiątkowy pomnik. Symboliczne miejsce odwiedzane jest przez mieszkańców okolicznych miejscowości.