Jan Cieplak przyszedł na świat w rodzinie ubogiej szlachty polskiej w Dąbrowie Górniczej 17 sierpnia 1857 r. – w bieżącym roku przypada 160. rocznica jego urodzin. Jego matka zmarła, gdy miał 2 lata. Ojciec ożenił się ponownie, a on został pod opieką babki. W wychowaniu Zygmunta brał również udział krewny kapłan – ks. Jan Bugajski, proboszcz w Krasocinie, który pomagał mu ukończyć gimnazjum w Kielcach.

Od teologii do administracji

W 1878 r. Jan Cieplak ukończył Seminarium Duchowne w Kielcach, a w 1882 r., z tytułem magistra teologii – Akademię Duchowną w Petersburgu. Został wyświęcony 15 sierpnia 1881 r. Od 1882 r. był instruktorem i nauczycielem religii w Akademii Duchownej w Petersburgu. Był opiekunem sierocińców i szkół dla ubogich. Później został doktorem teologii i wykładał teologię dogmatyczną w Akademii Duchownej w Petersburgu. W 1900 r. został kanonikiem i służył jako kapelan w kaplicy Dobrego Pasterza w sierocińcu. 16 kwietnia 1908 r. został mianowany biskupem pomocniczym archidiecezji mohylewskiej. 7 grudnia 1908 r. został konsekrowany na biskupa w kościele św. Katarzyny w Petersburgu.

W latach 1910-11 odbywał wizytację duszpasterską parafii centralnej Rosji, na Syberii i na Dalekim Wschodzie. Odbył też wizytację na Białorusi, ale jego działalność została przerwana przez władze carskie, które uważały, że jego pasterska gorliwość propagująca katolicyzm jest skierowana przeciwko państwu. Ze względu na to, że został zwolniony z pełnienia funkcji przewodniczącego Kolegium Teologicznego w Petersburgu, 6 sierpnia 1914 r. bp Cieplak został wybrany na administratora kapituły archidiecezji mohylewskiej. Założył wiele organizacji charytatywnych, szczególnie tych do opieki nad uchodźcami. 29 kwietnia 1919 r. został mianowany arcybiskupem tytularnym Ochrydy i głową Kościoła katolickiego w Rosji. W grudniu 1919 r. stanął na krótko na czele archidiecezji jako wikariusz generalny. Energicznie przeciwstawiał się nacjonalizacji budynków kościelnych i oddawaniu kościołów w ręce komitetów parafialnych. Wspierał kapłanów w ich sprzeciwie wobec tych planów. Stale walczył przeciwko zajęciu przedmiotów wykorzystywanych do nabożeństw, rzekomo dla dobra głodujących wzdłuż Wołgi. Często był poddawany przesłuchaniom i różnym szykanom.

Zmarł z wycieńczenia

W czasie wojny polsko-bolszewickiej 2 kwietnia 1920 r. został aresztowany, ale wkrótce go zwolniono. W grudniu 1922 r. został ponownie aresztowany, ale później także odzyskał wolność. 10 marca 1923 r. aresztowano go w Moskwie, gdzie wraz z czternastoma innymi kapłanami został zawezwany do organów przygotowujących do procesu celem dyskredytowania Kościoła katolickiego. Został oskarżony o utworzenie organizacji kontrrewolucyjnej, której celem był sprzeciw wobec realizacji dekretu o oddzieleniu Kościoła od państwa. Został skazany na śmierć na mocy artykułów Kodeksu karnego. 29 marca 1923 r. – pod wpływem międzynarodowych protestów – wykonanie wyroku śmierci zostało złagodzone do 10 lat więzienia. Później abp Cieplak został wysłany do Rzymu i przyjęty przez papieża Piusa XI. Przebywał też w Stanach Zjednoczonych, gdzie wizytował polskie parafie. 17 marca 1926 r., w czasie swojego pobytu w Stanach Zjednoczonych, zmarł w wyniku nadmiernego zmęczenia i zimna. Jego ciało zostało przewiezione do Polski i pochowane w katedrze wileńskiej.

Abp Jan Cieplak jest sługą Bożym. Jego proces beatyfikacyjny, rozpoczęty w Rzymie w 1952 r., nadal czeka na zakończenie.

* * *

Zygmunt Motyl v. Ciepliński, który materiały zebrał i opracował, jest wnukiem stryjecznym abp. Jana Chrzciciela Franciszka Cieplaka.